Nart Efsanesi

Akşamı Kafkas dağlarının eteklerinde düşünün. Dorukların üzerinde kalan son ışık ağır ağır çekiliyor; uzaklık, mavi bir sessizliğe dönüşüyor. Şimdi bir sesin bu sessizliği araladığını hayal edin. Sözü duyan çocuk, henüz görmediği yolları tanımaya başlıyor. Taşın, ateşin, ormanın ve insan yüreğinin başka bir dilde konuşabildiği bir dünyaya giriyoruz. Bu dünyanın adı Nart Efsanesi. Kapısından içeri adım attığımızda bize kalan ilk şey bir kahramanın kılıcı değil, anlatılmaya devam eden bir söz oluyor.

Nartlar, Çerkezlerin kuşaklar boyunca sözle, şiirle ve ezgiyle yaşattığı destan dünyasının kahramanlarıdır. Bu miras tek kişinin yazdığı, son sayfası kapanmış bir kitaba sığmaz; başka Kafkas halklarının da kendi Nart gelenekleri vardır. Her anlatıcının sesiyle yeniden duyulan bu çokluk, burada Çerkez mitolojisine açılan kapımızdır. Aynı adı işitir, başka bir ayrıntıyla karşılaşırız: belleğin yolları bir ırmağın kolları gibi ayrılır, birbirine yaklaşır, kendi yatağında akmayı sürdürür.[1]

O dünyada Setenay’ın bilgeliği, Tlepş’in demirci ocağına kadar ulaşır. Sosruko’nun olağanüstü doğumunda sıcak taş yarılır; Tlepş’in elinden bir kahraman çıkar. Şıble göğün gürültüsünü, Thağeleç bereketi, Mezıtha ormanı ve avı hatırlatır. Burada yaşam yalnız savaş meydanında kurulmaz: Setenay’ın öğüdüyle ilişkilendirilen orak da destanın içindedir. Ekmeğin emeği, kahramanın cesareti kadar anlatılmaya değer bir yere kavuşur.[2]

Bir başka anlatıda Sosruko’nun yolu ateşi getirmeye uzanır. Bugün Adıgece bir edebiyat kitabının sayfasında duran bu başlık, insanı yeniden o ilk ışığın çevresine çağırır. Ateşi düşünürken yalnızca parlayan bir alev görmeyiz; karanlığın içinde birbirinin yüzünü seçebilen insanları da düşünürüz. Bu sayfanın hayalinde ateş, paylaşılınca çoğalan bir sıcaklıktır. Efsaneye kulak verirken soruyu kendimize yöneltiriz: İnsanın gücü, elinde tuttuğu şeyi başkalarının hayatına nasıl taşıdığında mı belirir?[7]

Sözün yolu, sonunda kâğıdın yoluna da kavuşur. On dokuzuncu yüzyılda Şora Nogmov ve Han-Giray gibi isimlerin derlemeleriyle, daha sonra Asker Hadeğatle’nin yedi ciltlik çalışmasıyla bu miras yazıya geçirilir. Kafkasya’daki ve diasporadaki anlatıcıların belleği, yazılı kaydın kaynaklarından olur. Bir sesi harflere yerleştirmek onu bütünüyle saklamak değildir elbette; duraklamayı, bakışı, bir ezginin odaya bıraktığı duyguyu okur yeniden arar. Yine de sayfa açıldığında, unutulmaya karşı küçük bir kapı daha açık kalır.[8]

Fakat bu yolun üzerinde, efsanenin zamanı ile tarihin zamanı artık birbirinden ayrılır. 1864, Çerkezlerin Rus İmparatorluğu tarafından yurtlarından kitlesel olarak sürülmesinin simge yılıdır. Bu, destandaki bir felaket değildir; yaşamış insanların uğradığı gerçek bir yıkımdır. Tarihçi Walter Richmond bu süreci soykırım olarak inceler. Burada kahramanların olağanüstü güçlerinden değil, şiddetin ve yurdundan edilmenin karşısında kırılgan kalan insan hayatından söz ediyoruz.[3]

Denizin ötesinde bir hayat kurmak zorunda kalmayı düşünün. Geride kalan eşiği bir daha geçememeyi; bir yerin adını söylerken artık oraya giden yolu gösterememeyi. Sürgünün kayıpları aşağıdaki tarih bölümünde sayılarla da görünür olacak. Ama sayılar, tek başına bir yüzün yerini tutamaz. Bu yüzden burada bir an duruyoruz. Birinin annesi, birinin çocuğu, birinin birlikte yaşlanmayı umduğu insan için. Hatırlamak, yalnızca geçmişe bakmak değil; o hayatları unutulabilir saymamaktır.

Yurtlarından uzak düşenlerin hafızası da yeni yerlerde yeni biçimler alır. Madina Pashtova’nın Uzunyayla araştırması, mitolojik anlatımın değiştiğini; Nart destanının sözlü icrası gerilerken başka gündelik inanışların ve anlatıların sürdüğünü gösterir. Bu belirli bir çevrenin bulgusudur, bütün diasporanın tek resmi değildir. Yine de bize bir soru bırakır: Bir mirası yaşatmak, onu hiç değişmeden saklamak mıdır; yoksa değişen hayatın içinde, sesinin yeniden duyulacağı bir yer açmak mı?[6]

Bugüne gelirken o yeri yalnız raflarda aramayız. Yeleme Çerkezleri üzerine müzik araştırması, ezginin ve sözlü aktarımın kültürel kimlikle bağını, Nartların şarkılarla ve anlatılarla taşınmasını ele alır. Bir sesi dinlemek böylece geçmişe kulak vermenin yollarından biri olur. Duyulan şeyin tamamını ilk anda anlamasak bile, merak bizi geri çağırabilir: Bu ad kimin adıydı? Bu ezgi nereden geldi? Benden önce kimler dinledi, benden sonra kimler dinleyecek?[9]

Nart Efsanesi bugün bu soruların yanında duruyor. Yalnız uzak bir çağın görkemi olarak değil, öğrenmeye ve hatırlamaya açılan bir davet olarak. Bir adı doğru söylemek için yeniden denediğimizde, bilmediğimiz bir sözcüğü sorduğumuzda, bir büyüğümüzün anlatısını dikkatle dinlediğimizde o davete cevap veriyoruz. Dağların uzaklığı değişmeyebilir; fakat aramızdaki sessizlik değişir. Şimdi bu sayfayı kapatsanız bile, yanınızda bir soru, bir isim, belki küçük bir ışık kalsın. Bir sonraki anlatış oradan başlayabilir.